जळगाव – श्री संत ज्ञानेश्वर प्राथमिक व माध्यमिक विद्यालयात ‘दप्तरमुक्त शनिवार’ उपक्रमांतर्गत इयत्ता पहिली व दुसरीच्या विद्यार्थ्यांसाठी घरकामाचा प्रत्यक्ष अनुभव देणारा अभिनव उपक्रम उत्साहात राबविण्यात आला. स्त्री-पुरुष समानता, श्रमप्रतिष्ठा, स्वावलंबन, सहकार्य आणि जीवनकौशल्ये यांचे संस्कार विद्यार्थ्यांमध्ये बालवयातच रुजविणे हा या उपक्रमामागील मुख्य उद्देश होता.
या उपक्रमासाठी शाळेत विविध कृती केंद्रे तयार करण्यात आली होती. विद्यार्थ्यांनी कपड्यांची घडी करणे, भाजी निवडणे, तांदूळ व डाळ निवडणे, लसूण सोलणे, झाडू मारणे, घर पुसणे, भांडी स्वच्छ करणे, स्वयंपाक करणे तसेच चहा तयार करणे अशा विविध दैनंदिन कामांचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतला.
विशेष म्हणजे, घरकामाचे ‘मुलांचे काम’ आणि ‘मुलींचे काम’ असे कोणतेही वर्गीकरण न करता सर्व विद्यार्थ्यांना प्रत्येक कृतीत सहभागी करून घेण्यात आले. विद्यार्थिनींनी स्वयंपाकाचा अनुभव घेतला, तर विद्यार्थ्यांनी चहा तयार करणे, झाडू मारणे, स्वच्छता करणे आणि भांडी स्वच्छ करणे यांसह विविध कामांमध्ये उत्स्फूर्त सहभाग नोंदविला.
‘घरकाम ही केवळ महिलांची जबाबदारी नसून कुटुंबातील प्रत्येक सदस्याची समान जबाबदारी आहे,’ हा महत्त्वपूर्ण संदेश विद्यार्थ्यांना कृतीतून देण्यात आला. घरातील छोटी-मोठी कामे करण्यास लाज न बाळगता स्वतःची कामे स्वतः करणे, कुटुंबातील सदस्यांना मदत करणे आणि प्रत्येक श्रमाचा आदर करणे याचे महत्त्व विद्यार्थ्यांनी अनुभवातून जाणून घेतले.
‘कामाला लिंग नसते; प्रत्येक कामाला प्रतिष्ठा असते’ या विचाराची रुजवण या उपक्रमातून करण्यात आली. प्रत्यक्ष कृती करताना विद्यार्थ्यांनी एकमेकांना सहकार्य केले. त्यामुळे सहकार्य, समानता, स्वावलंबन आणि श्रमप्रतिष्ठा या मूल्यांचा अनुभव त्यांना मिळाला.
पुस्तके आणि वह्या बाजूला ठेवून प्रत्यक्ष कृतीतून शिकण्याची संधी मिळाल्याने विद्यार्थ्यांमध्ये मोठा उत्साह दिसून आला. विविध घरकामे करताना विद्यार्थ्यांनी कामामागील श्रम समजून घेतले तसेच दैनंदिन जीवनातील कामांचे महत्त्व जाणून घेतले.
दप्तरमुक्त शनिवाराच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना केवळ पाठ्यपुस्तकीय ज्ञान न देता ‘जीवन जगण्याचे शिक्षण’ देण्याचा शाळेचा प्रयत्न या उपक्रमातून अधोरेखित झाला. लहान वयातच समानतेची आणि स्वावलंबनाची मूल्ये रुजल्यास भविष्यात संवेदनशील, जबाबदार आणि सहकार्याची भावना असलेली पिढी घडण्यास मदत होईल, असा संदेश या उपक्रमातून देण्यात आला.
मुख्याध्यापक मुकेश नाईक यांच्या मार्गदर्शनाखाली हा उपक्रम राबविण्यात आला. शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना विविध कृतींचे मार्गदर्शन केले. विद्यार्थ्यांनी उत्साहाने सहभाग घेत हा दप्तरमुक्त शनिवार आनंददायी आणि संस्मरणीय केला.
‘घरकाम सर्वांची जबाबदारी, समानता हीच खरी संस्कृती’ हा संदेश देणारा हा उपक्रम शाळेच्या अनुभवाधारित आणि मूल्याधिष्ठित शिक्षणाची प्रभावी झलक ठरला.
