जळगाव : गणेशोत्सवादरम्यान निर्माण होणाऱ्या निर्माल्याचे योग्य व्यवस्थापन करत कचऱ्याचे वर्गीकरण आणि सेंद्रिय खतनिर्मितीचा प्रत्यक्ष अनुभव विद्यार्थ्यांना देण्यासाठी इको क्लबतर्फे ‘सेवा संकल्प अभियान’ अंतर्गत श्री संत ज्ञानेश्वर प्राथमिक व माध्यमिक विद्यालय, मेहरूण येथे इयत्ता पाचवीच्या विद्यार्थ्यांसाठी पर्यावरणपूरक उपक्रम राबविण्यात आला.
गणेशोत्सवात गणपतीला अर्पण केलेली फुले, पाने, हार व अन्य जैविक निर्माल्य जलस्रोतांमध्ये विसर्जित न करता त्याचा पुनर्वापर करण्याचे आवाहन शाळेतर्फे करण्यात आले. या आवाहनाला पालकांनी उत्स्फूर्त प्रतिसाद देत आपल्या घरातील गणेशोत्सवातील निर्माल्य शाळेत आणून जमा केले. पालकांच्या या सहकार्यामुळे विद्यार्थ्यांना निर्माल्याचे योग्य व्यवस्थापन करण्याची प्रत्यक्ष संधी मिळाली.
शाळेत जमा झालेल्या निर्माल्याचे विद्यार्थ्यांनी जैविक आणि अजैविक कचऱ्यात वर्गीकरण केले. फुले, पाने, हार यांसारखे जैविक घटक वेगळे करण्यात आले, तर प्लास्टिक, दोरे व इतर अजैविक घटक स्वतंत्रपणे जमा करण्यात आले. जैविक निर्माल्याबरोबर पालापाचोळा व इतर सेंद्रिय घटकांचे योग्य मिश्रण करून कंपोस्टिंगची प्रक्रिया सुरू करण्यात आली.
इयत्ता पाचवीच्या विद्यार्थ्यांनी प्रत्यक्ष कृतीतून कचऱ्याचे वर्गीकरण, निर्माल्याची हाताळणी, सेंद्रिय घटकांचे मिश्रण आणि कंपोस्ट खतनिर्मितीची प्रक्रिया समजून घेतली. त्यामुळे पर्यावरण संवर्धनाचा विषय विद्यार्थ्यांसाठी केवळ पाठ्यपुस्तकापुरता मर्यादित न राहता अनुभवाधारित शिक्षणाचा भाग बनला.
‘निर्माल्य पाण्यात नाही, मातीत जाऊ द्या; कचरा नाही, खत बनवूया!’ असा प्रभावी संदेश विद्यार्थ्यांनी दिला. तयार होणाऱ्या सेंद्रिय खताचा उपयोग शाळेतील वृक्ष, फुलझाडे आणि हरित परिसरासाठी करण्यात येणार आहे.
या उपक्रमातून विद्यार्थ्यांमध्ये ओला-सुका कचरा वेगळा करणे, जैविक कचऱ्याचा पुनर्वापर, कंपोस्टिंग, स्वच्छता आणि पर्यावरण संवर्धन याबाबत जनजागृती करण्यात आली. ‘कचरा ही समस्या नसून योग्य व्यवस्थापन केल्यास तो संसाधन ठरू शकतो,’ हा विचार विद्यार्थ्यांच्या मनात रुजविण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.
गणेशोत्सवातील श्रद्धेला पर्यावरण संवर्धनाची जोड देत पालकांनी घरातील निर्माल्य शाळेत जमा करून उपक्रमाला प्रोत्साहन दिले, तर विद्यार्थ्यांनी त्या निर्माल्याचे वर्गीकरण व कंपोस्टिंग करून कृतीतून पर्यावरण संवर्धनाचा संदेश दिला. त्यामुळे शाळा, विद्यार्थी आणि पालक यांच्या सहभागातून हा उपक्रम जनजागृतीचा प्रभावी माध्यम ठरला.
या उपक्रमासाठी मुख्याध्यापक श्री. मुकेश सुरेश नाईक यांच्या मार्गदर्शनाखाली इको क्लबच्या प्रमुख रुपाली आव्हाड तसेच पर्यवेक्षिका शितल कोळी यांच्या मार्गदर्शन व सहकार्याने इयत्ता पाचवीच्या विद्यार्थ्यांनी उत्स्फूर्त सहभाग घेतला.
‘सेवा संकल्प अभियान’ आणि शाळेच्या ‘हरित संस्कार’ या संकल्पनांची सांगड घालत राबविण्यात आलेल्या या उपक्रमातून विद्यार्थ्यांना ‘कचऱ्याचे वर्गीकरण करा, सेंद्रिय कचऱ्याचे कंपोस्टिंग करा आणि पर्यावरण जपा’ हा कृतीशील संदेश देण्यात आला. श्रद्धा, स्वच्छता आणि पर्यावरण संवर्धन यांचा सुंदर संगम घडविणारा हा उपक्रम विद्यार्थ्यांसाठी आनंददायी आणि प्रेरणादायी अनुभव ठरला.
